Varikoz va diabet: oyoqlar uchun ikki tomonlama xavf

Varikoz va diabet birga bo‘lsa, oyoqlardagi asoratlar xavfi ortadi: varikoz shish va teri o‘zgarishlarini keltirib chiqarishi, diabet esa nervlar va mayda tomirlarga zarar yetkazib, jarohat bitishini qiyinlashtirishi mumkin. Xavfni kamaytirish uchun oyoqlarni muntazam tekshirish va flebolog hamda endokrinolog nazoratida davolanish kerak.

Ba’zan bemor kun oxirida oyoqlari og‘irlashganini, paypoq izi qolganini yoki boldir terisi quruqlashganini sezadi, lekin buni charchoq deb o‘ylaydi. Ayrimlarda neyropatiya sabab og‘riq ham sezilmaydi. Shunda kichik tirnalish, pufakcha yoki yara e’tibordan chetda qolishi mumkin.

Nega varikoz va diabet birga xavfli?

Varikozda vena klapanlari yaxshi ishlamaydi. Qon oyoqlardan yuqoriga qaytishda qiynaladi va venalardagi bosim oshadi. Natijada quyidagi belgilar kuzatilishi mumkin:

• Oyoqlarda og‘irlik va taranglik.
• Uzoq tik turganda yoki kun oxirida shish.
• Kechasi boldir mushaklarida tirishish.
• Teri ostida bo‘rtib turgan venalar.
• To‘piq atrofida qichishish, quruqlik yoki rang o‘zgarishi.
• Vaqt o‘tishi bilan terining yupqalashishi va yara paydo bo‘lishi.

Diabet oyoqlarga boshqa yo‘l bilan ta’sir qiladi. Qondagi glyukoza uzoq vaqt yuqori bo‘lsa, nerv tolalari zararlanishi mumkin. Bu holat diabetik neyropatiya deb ataladi. Sezuvchanlik pasayganda bemor issiq poyabzal, ishqalanish, mayda kesilish yoki begona jismni darhol sezmaydi.

Diabetda mayda qon tomirlari va immun javob ham zararlanishi mumkin. Shu sababli yara atrofidagi to‘qimalarning oziqlanishi va tiklanishi yomonlashadi. Varikoz sababli venoz dimlanish qo‘shilsa, teri va yara uchun sharoit yanada murakkablashadi.

Neyropatiya varikozning odatiy belgilarini niqoblaydi. Odam og‘riqni kam sezishi mumkin, ammo shish, teri o‘zgarishi yoki yara davom yetadi. Og‘riqning yo‘qligi muammo yo‘q degani emas.

Oyoqdagi yara nimadan bo‘lishi mumkin?

Oyoqdagi yarani faqat ko‘rinishiga qarab baholab bo‘lmaydi. Uning joylashuvi, terining rangi va harorati, shish, sezuvchanlik, puls va qon aylanishi, shuningdek diabetning nazorat darajasi birgalikda tekshiriladi.

Venoz yara ko‘pincha boldirda, ayniqsa to‘piq atrofida paydo bo‘ladi. U shish bilan birga kechishi, namlanishi va suyuqlik ajratishi mumkin. Diabetik yara esa ko‘proq oyoq kafti, barmoq uchi yoki poyabzal bosadigan joylarda yuzaga keladi. Neyropatiya bo‘lsa, bemor yarani kech payqaydi.

Arterial yaraning mexanizmi boshqacha: to‘qimalarga qon yetib borishi kamayadi. Bunda oyoq sovuqroq bo‘lishi, teri oqarishi yoki ko‘karishi, yurishda, ba’zan esa dam olayotganda ham og‘riq kuzatilishi mumkin. Bunday holatda venalar bilan birga arterial qon aylanishi ham baholanadi.

Yara turini uy sharoitida aniq ajratib bo‘lmaydi. Yara bitmayotgan bo‘lsa, unga tasodifiy malham surtish yoki faqat bog‘lam bilan cheklanish to‘g‘ri emas.

Diabet neyropatiyasi varikoz belgilarini qanday yashiradi?

Varikozda odam ko‘pincha og‘irlik, sanchish yoki achishishni sezib, shifokorga murojaat qiladi. Neyropatiyada esa oyoq nervlarining sezuvchanligi pasayadi. Natijada bemor venoz muammoni faqat tashqi ko‘rinish yoki shish orqali payqashi mumkin.

Sezuvchanlikni tekshirishda quyidagi belgilar muhim:

• Oyoq kafti yoki barmoqlarda uvishish.
• Issiq-sovuqni avvalgidek ajrata olmaslik.
• Paypoq, poyabzal yoki choyshab tegishini kamroq his qilish.
• Tunda achishish yoki oyoqning “begona”dek tuyulishi.
• Mayda jarohatlarni qachon olganini bilmaslik.

Bemor og‘riq sezmasa ham, oyoqlarini har kuni tekshirishi kerak. Kaftni ko‘rish qiyin bo‘lsa, ko‘zgu yoki telefon kamerasi yordam beradi. Barmoqlar oralig‘i, tovon, tirnoq chetlari va poyabzal ishqalaydigan joylarga alohida e’tibor bering.

Yara, pufakcha, qizarish yoki qorayish topilsa, uni teshib yubormang, qadoqni kesmang va kuchli antiseptiklarni o‘zboshimchalik bilan qo‘llamang. Diabet fonida kichik jarohat ham professional ko‘rikni talab qilishi mumkin.

Kundalik parvarishda nimalarga e’tibor beraman?

Oyoq parvarishi davolashning muhim qismidir. U varikoz yoki diabetni mustaqil davolamaydi, ammo jarohatni erta aniqlash va xavfni kamaytirishga yordam beradi.

• Oyoqlarni har kuni tekshiring: rang o‘zgarishi, shish, qizarish, pufakcha, yoriq va yara bor-yo‘qligiga qarang.
• Oyoqlarni iliq suv bilan yuvib, barmoqlar orasini yaxshilab quriting.
• Terini quruqlikdan himoya qiling, ammo namlovchi vositani barmoqlar orasiga qalin surtmang.
• Tirnoqlarni ehtiyotkorlik bilan tekis oling, burchaklarini chuqur kesmang.
• Yalangoyoq yurmaslikka harakat qiling, ayniqsa issiq pol, qum yoki notekis yuzada.
• Poyabzal ichini kiyishdan oldin tekshiring: ichida tosh, bukilgan taglik yoki qattiq tikuv bo‘lmasin.
• Keng, oyoqni siqmaydigan va ishqalanish keltirib chiqarmaydigan poyabzal tanlang.
• Paypoq toza, quruq va rezinkasi oyoqni qattiq siqmaydigan bo‘lsin.
• Oyoqni grelka, issiq suv yoki isitkich bilan isitmang: neyropatiyada kuyish sezilmay qolishi mumkin.
• Qadoq, makkajo‘xori va yoriqlarni uyda pichoq bilan kesmang.
• Uzoq vaqt bir joyda o‘tirib yoki tik turmang, imkon qadar harakatlaning.

Kompress paypoqlaridan foydalanish masalasi individual hal qilinadi. Varikozda kompressiya foydali bo‘lishi mumkin. Ammo diabet bilan birga arterial qon aylanishi yomon bo‘lsa, noto‘g‘ri tanlangan kompressiya zarar yetkazishi ehtimoli bor. Paypoqning bosim darajasi va o‘lchami ko‘rik hamda tekshiruvdan keyin tanlanadi.

Qanday tekshiruv va davolash yondashuvi kerak?

Birinchi qadam odatda oyoqlarni ko‘rikdan o‘tkazish va venalar holatini ultratovush orqali baholashdir. Oyoq venalari UZI yordamida venoz qon oqimi, klapanlar ishi, kengaygan venalar va trombozga shubhali belgilar tekshiriladi. Zarurat bo‘lsa, shifokor arterial qon aylanishini, oyoq sezuvchanligini va yara holatini ham baholaydi.

Diabet nazorati ham davolash rejasining bir qismidir. Endokrinolog qondagi glyukoza ko‘rsatkichlari, dori vositalari va diabet asoratlarini baholaydi. Flebolog esa venoz muammoning darajasi, yara xavfi va muolaja imkoniyatlarini ko‘rib chiqadi. Bu holatda ikkala mutaxassisning ham nazorati muhim.

Varikoz uchun muolaja venalarning anatomiyasi, qon oqimi, teri holati, yara yoki yallig‘lanish mavjudligi va umumiy sog‘liqka qarab tanlanadi. Men tomir jarrohligida 2019-yildan beri ishlayman. Amaliyotimda quyidagi yo‘nalishlar mavjud:

• EVLK — Biolitec lazer tizimi yordamida muammoli venani ichidan davolash.
• Mikro va ko‘pikli Echo-Foam skleroterapiyasi.
• CLaCS — tomircha yulduzchalarini davolashda teri orqali beriladigan kriolazer va ularni oziqlantiruvchi venaga yuboriladigan sklerozant kombinatsiyasi.
• Miniflebektomiya — kengaygan venalarni kichik kirishlar orqali olib tashlash.
• Venalar ultratovush tekshiruvi.

CLaCSni miniflebektomiya bilan aralashtirmaslik kerak. CLaCSda tomircha yulduzchalariga lazer teri orqali ta’sir qiladi va ularni oziqlantiruvchi venaga sklerozant yuboriladi. Bu usulda vena prokol orqali olib tashlanmaydi. Kengaygan venani kichik kirishlar orqali olib tashlash esa miniflebektomiyaga tegishli.

Diabet bo‘lsa, har qanday muolaja oldidan yara, faol infeksiya, arterial qon aylanishi va qondagi glyukoza nazorati hisobga olinadi. Mos usul faqat ko‘rik va tekshiruvdan keyin belgilanadi. Muolaja natijasini oldindan kafolatlash yoki masofadan turib aniq reja berish tibbiy jihatdan to‘g‘ri emas.

Qachon zudlik bilan shifokorga murojaat qilish kerak?

Quyidagi holatlarda rejalashtirilgan maslahatni kutmasdan, tezroq tibbiy yordamga murojaat qiling:

• Oyoq yoki boldir birdan shishib, bir tomonda ancha kattalashsa.
• Shish bilan birga kuchli og‘riq, qizarish yoki issiqlik paydo bo‘lsa.
• Nafas qisishi, ko‘krakda og‘riq yoki to‘satdan holsizlik kuzatilsa.
• Oyoq sovib, rangi oqarib yoki ko‘karib qolsa.
• Oyoq barmog‘i yoki kaftida qora dog‘, yara yoki tez kuchayayotgan qizarish paydo bo‘lsa.
• Yara yiringlasa, yoqimsiz hid chiqsa yoki tana harorati ko‘tarilsa.
• Yara bir necha kun ichida yaxshilanmasa, ayniqsa diabet bo‘lsa.
• Oyoqdagi sezuvchanlik keskin pasaysa yoki yurish qiyinlashsa.

Bunday belgilar tromboz, infeksiya, arterial qon aylanishining yetishmovchiligi yoki boshqa shoshilinch holatlarni ko‘rsatishi mumkin. O‘zboshimchalik bilan massaj qilish, issiq kompress qo‘yish, venotonik yoki antibiotik boshlash sababni bartaraf etmasligi va ko‘rikni kechiktirishi mumkin.

Amaliy xulosa: diabeti bor odamda varikozni faqat bo‘rtib turgan venalar bilan baholab bo‘lmaydi. Og‘riqning yo‘qligi ham xavfsizlik belgisi emas. Oyoqlarni har kuni tekshiring, glyukozani nazorat qiling, mos poyabzal kiying. Yara yoki to‘satdan shish paydo bo‘lsa, murojaatni kechiktirmang. Venoz muammo bo‘lsa, avval UZI va ko‘rikdan o‘tiladi. Davolash rejasi shundan keyin tuziladi. Qabulga yozilish uchun telefon: +998 99 883-93-21. Xarajatlar UZI va shifokor ko‘rigidan keyin yozma smeta shaklida belgilanadi.

Maqola ma'lumot xarakteriga ega va shifokor konsultatsiyasining o'rnini bosmaydi. Belgilar bo'lsa, mutaxassisga murojaat qiling.