Tromb uzilib ketishi mumkinmi: u aslida qanday sodir bo‘ladi

Ha, tromb uzilib ketishi mumkin. Ammo bu varikoz tomir uzilib, ichidagi narsa uchib ketadi degani emas. Odatda xavf chuqur venada hosil bo‘lgan trombning bir qismi qon oqimi bilan o‘pkaga borib qolishi bilan bog‘liq. Buni faqat belgilar asosida aniqlab bo‘lmaydi. Vena UTTsi va shifokor ko‘rigi kerak.

Oyoqda og‘irlik yoki shish paydo bo‘lsa, ayrim bemorlar varikoz tomir yorilib, tromb uzilib ketishidan xavotirlanadi. Ba’zilar esa oyog‘ini qattiq uqalab, issiq dush yoki vanna bilan qon aylanishini yaxshilashga urinadi. Bunday vaziyatda to‘g‘ri yo‘lni bilish muhim.

Tromb qayerda hosil bo‘ladi?

Qon tomir ichidagi ivindi quyidagi sabablarning biri yoki bir nechtasi ta’sirida paydo bo‘lishi mumkin:

• qon oqimining sekinlashishi;
• vena devorining shikastlanishi yoki yallig‘lanishi;
• qon ivishiga moyillikning ortishi.

Varikozda qon yuzaki venalarda sekinroq oqishi mumkin. Shu sababli yuzaki venada yallig‘lanish va tromb paydo bo‘lishi ehtimoli bor. Bu holat ko‘pincha tromboflebit deb ataladi. Vena bo‘ylab og‘riqli, qattiqlashgan “ip” yoki qizarish paydo bo‘lishi mumkin.

Tromboflebitdagi tromb chuqur vena trombidan farq qiladi. Yuzaki venadagi tromb odatda o‘pka arteriyasiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bormaydi. Asosiy xavf uning chuqur venalarga yaqinlashishi yoki ularga tarqalishidir. Ayniqsa, son va chov sohasidagi yirik venalar bilan tutashuvga yaqin trombni e’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydi.

“Varikoz tomirning o‘zi uzilib ketadi” degan tasavvur noto‘g‘ri. Varikoz vena yorilib, teri ostiga yoki tashqariga qonashi mumkin. Ammo bu trombning qon oqimi bilan o‘pkaga ketishi bilan bir xil mexanizm emas. Qonash boshqa muammo va boshqa yondashuvni talab qiladi.

Tromb uzilganda aslida nima sodir bo‘ladi?

Chuqur venadagi tromb vena devoriga turli darajada yopishgan bo‘ladi. Uning bir qismi bo‘shasa, vena ichidagi oqim uni yuqoriga olib ketishi mumkin. Qon vena orqali yurakka, undan keyin o‘pka arteriyalariga boradi.

Ivindi o‘pka tomirlaridan birini to‘sib qo‘ysa, nafas olish bilan bog‘liq alomatlar paydo bo‘lishi mumkin. Bu holat shoshilinch tibbiy baholashni talab qiladi. Trombning uzilib ketishini uyda oldindan aniq aytib bo‘lmaydi. Tashqi ko‘rinish ham xavfni har doim ko‘rsatmaydi: ba’zan jiddiy muammo kam alomat bilan kechadi, ba’zan esa kuchli og‘riq boshqa sababga bog‘liq bo‘ladi.

Xavfni oshirishi mumkin bo‘lgan vaziyatlar:

• yangi, faol chuqur vena trombi;
• uzoq vaqt harakatsiz qolish;
• yaqinda o‘tkazilgan operatsiya yoki jiddiy jarohat;
• uzoq parvoz yoki uzoq yo‘lda deyarli qimirlamaslik;
• onkologik kasalliklar;
• trombofiliya, ya’ni qon ivishiga irsiy yoki orttirilgan moyillik.

Bu omillardan birining mavjudligi tromb albatta uziladi degani emas. Ular shifokor ko‘rigini kechiktirmaslik kerakligini bildiradi.

Qaysi belgilarni uyda tekshirish mumkin?

Uyda bajariladigan tekshiruv tashxis qo‘ymaydi. Uning maqsadi o‘zgarishni sezish va qachon shifokorga murojaat qilishni tushunishdir. Bir oyoqni ikkinchisi bilan solishtiring:

• shish yangi paydo bo‘lganmi yoki kuchayganmi;
• shish bir oyoqda ko‘proqmi;
• boldir yoki son ichida og‘riq va taranglik bormi;
• teri bir joyda qizarganmi yoki odatdagidan issiqroqmi;
• yuzaki vena bo‘ylab qattiq va og‘riqli chiziq seziladimi;
• yaqinda operatsiya, uzoq safar, parvoz yoki uzoq yotish bo‘lganmi.

Oyoqni kuch bilan bukib-yozib “tromb bor-yo‘qligini” sinamang. Boldirni bosmang va maxsus og‘riq testlarini o‘zingiz bajarmang. Bunday usullar ishonchli tashxis bermaydi va og‘riqni kuchaytirishi mumkin.

Shifokorga murojaat qilganda quyidagi ma’lumotlarni aniq ayting:

• alomat qachon boshlangan;
• shish yoki og‘riq bir oyoqdami;
• yaqinda operatsiya, uzoq yo‘l yoki uzoq vaqt yotish bo‘lganmi;
• gormonal preparatlar qabul qilinyaptimi;
• avval tromb yoki tromboflebit bo‘lganmi;
• qarindoshlarda trombozga moyillik ma’lummi;
• hozir qanday dorilar, jumladan qon suyultiruvchi vositalar qabul qilinyapti.

Shubha bo‘lsa, nimalarni qilmaslik kerak?

Tromboz yoki tromboflebit ehtimoli bo‘lsa, oyoqqa mexanik yoki issiqlik ta’siri berish xato.

• Oyoqni massaj qilmang.
• Og‘riqli joyni uqalab, “trombni tarqatishga” urinmang.
• Issiq vanna, sauna yoki isituvchi kompressdan foydalanmang.
• Shifokor buyurmagan antikoagulyantni o‘zboshimchalik bilan boshlamang.
• Og‘riq bo‘lsa, uzoq yurish yoki jismoniy mashq bilan o‘zingizni sinamang.
• Tashxisni faqat oyoqning ko‘rinishiga qarab qo‘ymang.

Bu umuman qimirlamaslik kerak degani emas. Shoshilinch alomatlar bo‘lmasa, xavfsiz harakat tartibini shifokor belgilaydi. O‘zboshimchalik bilan oyoqni qattiq siqadigan kompressiya vositasini tanlash ham to‘g‘ri emas. Uning turi va zarurati ko‘rikdan keyin baholanadi.

Ko‘p uchraydigan xato fikr: “Trombni massaj qilib ezib yuborsam, xavf kamayadi”. Aslida massaj trombni yo‘q qilmaydi. Shubhali vaziyatda to‘g‘ri yo‘l mexanik ta’sir emas, venalarni UTT orqali tekshirish va shifokor qaroridir.

Qachon shifokorga shoshilinch murojaat qilish kerak?

Quyidagi belgilar bo‘lsa, kutmang. Tez yordam chaqiring:

• to‘satdan nafas qisishi yoki nafas olish qiyinlashishi;
• nafas olganda kuchayadigan ko‘krak og‘rig‘i;
• qon aralash yo‘tal;
• hushdan ketish yoki hushning keskin xiralashishi;
• bir oyoqdagi tez kuchayib borayotgan shish va og‘riq;
• oyoq rangining keskin o‘zgarishi yoki juda sovib qolishi.

Bu belgilar paydo bo‘lsa, uyda “tromb uzildimi yoki yo‘qmi” deb kutmang. Tez yordam xodimlariga alomatlar qachon boshlanganini, yaqinda operatsiya, safar yoki uzoq harakatsizlik bo‘lgan-bo‘lmaganini ayting.

Nafas bilan bog‘liq shoshilinch belgilar bo‘lmasa, lekin bir oyoqda yangi shish, og‘riq, qizarish yoki issiqlik paydo bo‘lsa, flebolog yoki qon-tomir jarrohiga imkon qadar tez murojaat qiling. Bunday vaziyatda birinchi qadam odatda klinik baholash va venalar UTTsidir. Tekshiruv tromb bor-yo‘qligi, uning joylashuvi va chuqur venalarga aloqasini aniqlashga yordam beradi.

UTT va davolash qanday tanlanadi?

Ultratovush tekshiruvi venadagi qon oqimini, vena o‘tkazuvchanligini va tromb joylashuvini ko‘rsatadi. Natijaga qarab shifokor kuzatuv, kompressiya, harakat tartibi yoki dori davosini belgilashi mumkin.

Antikoagulyantlar qon ivishini pasaytirib, tromb kattalashishi va yangi tromblar paydo bo‘lishi xavfini kamaytiradi. Ular trombni qo‘l bilan “eritib yuboradigan” dori emas. Preparat, doza va davomiylik qon ketish xavfi, boshqa kasalliklar, buyrak faoliyati va qabul qilinayotgan dorilarga qarab tanlanadi. Shuning uchun dori vositasini tanish tavsiyasi bilan boshlash yoki to‘xtatish xavfsiz emas.

Tromb va varikoz bir xil muammo emas. Avval faol tromboz bor-yo‘qligi baholanadi. Keyin, zarur bo‘lsa, venoz oqimga ta’sir qilayotgan varikoz tomirlar bo‘yicha alohida reja tuziladi. Men 2019 yildan beri qon-tomir jarrohligi bilan shug‘ullanaman. Amaliyotimda EVLK, ya’ni Biolitec lazeri yordamidagi endovenoz davolash, mikro va Echo-Foam ko‘pikli skleroterapiya, CLaCS, mini-flebektomiya va vena UTTsini bajaraman. Masalan, EVLK haqida batafsil ma’lumot faol chuqur vena trombozini o‘zboshimchalik bilan davolash uchun emas, tekshiruvdan keyingi varikoz davolash rejasini tushunish uchun kerak.

CLaCSda tomir yulduzchalari ustidan teri orqali lazer va ularni oziqlantiruvchi venaga sklerozant qo‘llanadi. “Tomir yulduzchasi ichidagi trombni chiqarib tashlash” degan tushuncha bu muolajaga mos emas. Teri ostidagi yirik varikoz bo‘laklari esa boshqa usul, ya’ni mini-flebektomiya bilan olib tashlanadi. Har qanday muolajadan oldin UTT natijasi va klinik holat hisobga olinadi.

Uzoq safar bilan bog‘liq savollar bo‘lsa, venalarni asrash bo‘yicha samolyotda trombozdan himoyalanish haqidagi maqolani ham o‘qishingiz mumkin.

Amaliy xulosa: oyoqdagi har bir kengaygan vena “uzilib ketadigan tromb” emas. Ammo yangi bir tomonlama shish, og‘riq, qizarish yoki issiqlikni “oddiy varikoz” deb qabul qilish mumkin emas. Oyoqni massaj qilmang, qizdirmang va o‘zingizcha dori boshlamang. Nafas qisishi, nafas olganda ko‘krak og‘rishi, qonli yo‘tal yoki hushdan ketish bo‘lsa, tez yordam chaqiring. Boshqa vaziyatlarda birinchi qadam ko‘rik va vena UTTsidir. Qabul M-Clinicda; yozilish uchun telefon: +998 99 883-93-21.

Maqola ma'lumot xarakteriga ega va shifokor konsultatsiyasining o'rnini bosmaydi. Belgilar bo'lsa, mutaxassisga murojaat qiling.